Thời hiệu khởi kiện cho tranh chấp thương mại theo Luật Thương mại 2005 (Điều 319) là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp của một bên bị xâm phạm. Quy định ngắn — nhưng cách áp dụng trên thực tế tạo ra rất nhiều tranh cãi. Ba án lệ dưới đây minh họa các kịch bản hay gặp.
Án lệ 09/2016/AL: vi phạm liên tục
Trong tranh chấp về hợp đồng cung ứng điện, Tòa án Nhân dân Tối cao xác định rằng vi phạm có tính liên tục (như chậm thanh toán định kỳ) thì thời hiệu được tính riêng cho từng kỳ vi phạm — không phải tính từ thời điểm vi phạm đầu tiên. Điều này có nghĩa: nếu bên bán giao hàng hàng tháng và bên mua chậm thanh toán mỗi kỳ, mỗi khoản chậm thanh toán có thời hiệu riêng.
Án lệ 22/2018/AL: thừa nhận nghĩa vụ làm gián đoạn thời hiệu
Án lệ này khẳng định: nếu bên có nghĩa vụ thừa nhận nghĩa vụ bằng văn bản (ví dụ: gửi email xác nhận số dư công nợ), thời hiệu khởi kiện bắt đầu lại từ ngày thừa nhận. Đây là điểm bảo vệ quyền lợi quan trọng — và là lý do nhiều luật sư khuyến nghị không trả lời các email yêu cầu xác nhận công nợ mà không kiểm tra trước.
Án lệ 36/2020/AL: hợp đồng chấp nhận im lặng
Liên quan đến hợp đồng nguyên tắc kéo dài nhiều năm, án lệ xác định rằng việc bên có quyền không phản đối khi nhận được thông báo vi phạm trong nhiều tháng có thể được coi là “mặc nhiên đồng ý” và làm mất quyền khởi kiện. Đây là kịch bản cảnh báo: im lặng kéo dài có thể tự động phát sinh hệ quả pháp lý.
Thời hiệu không phải là một mốc — nó là một dòng chảy có thể bị ngắt, lùi, và kéo dài bởi hành vi của các bên.
Cách bảo vệ thời hiệu trong thực tiễn
Bốn biện pháp thực tiễn: (1) lưu giữ mọi văn bản thừa nhận nghĩa vụ — email, biên bản đối chiếu công nợ, ghi nhận cuộc họp; (2) gửi thư yêu cầu thanh toán có dấu thời gian (thông qua dịch vụ chuyển phát có theo dõi); (3) khi đàm phán, đảm bảo có điều khoản về thời hiệu trong văn bản ghi nhận thỏa thuận; (4) nếu sắp hết thời hiệu, nộp đơn khởi kiện rồi mới đàm phán tiếp — đơn khởi kiện chính thức làm gián đoạn thời hiệu theo Điều 157 Bộ luật Dân sự.
Lưu ý: Bộ luật Tố tụng Dân sự không cho phép Tòa án từ chối thụ lý vì lý do hết thời hiệu — đó là quyền kháng nghị của bên bị kiện. Nếu bị đơn không nêu vấn đề thời hiệu trong văn bản trả lời, quyền đó có thể coi là từ bỏ.